Krystyna Bochenek — z domu Neuman — to jedna z tych postaci, które zostawiają po sobie trwały ślad w kulturze i życiu publicznym kraju. Dziennikarka, senator, wicemarszałek Senatu, twórczyni największej imprezy promującej język polski w Polsce — jej biografia to niemal cztery dekady pracy na rzecz polszczyzny, zdrowia publicznego i społeczeństwa obywatelskiego. Zginęła 10 kwietnia 2010 roku w katastrofie smoleńskiej, mając 56 lat. Mimo upływu czasu jej inicjatywy żyją własnym życiem — Dyktando odbywa się co roku, a jej imieniem nazwano instytucje kultury, szkoły i nagrody dziennikarskie.
Dzieciństwo i edukacja — Katowice jako punkt wyjścia
Krystyna Maria Bochenek urodziła się 30 czerwca 1953 roku w Katowicach. Była córką Adolfa i Teresy. Katowice nosiły wówczas — po śmierci Stalina — nazwę Stalinogród. Miasto, które przez lata kojarzyło się głównie z przemysłem i górnictwem, dało jej coś zupełnie innego: głęboko zakorzenioną tożsamość regionalną i wrażliwość na język.
Ukończyła I Liceum Ogólnokształcące w Katowicach, a następnie studia na Wydziale Filologii Polskiej Uniwersytetu Śląskiego. W 1976 roku ukończyła studia i rozpoczęła pracę jako dziennikarka, a następnie publicystka Polskiego Radia Katowice. Polonistyka nie była dla niej tylko akademickim przystankiem — stała się fundamentem całej późniejszej działalności, zarówno medialnej, jak i politycznej.
Polskie Radio Katowice — niemal trzy dekady za mikrofonem
Przez około 30 lat pracowała jako dziennikarka i publicystka w Polskim Radiu Katowice, gdzie w latach 2002–2004 pełniła funkcję dyrektora kreatywnego radia. To długie doświadczenie radiowe ukształtowało jej styl pracy — konkretny, oparty na rozmowie z ludźmi, nastawiony na praktyczną użyteczność.
Prowadzony przez nią radiowy „Magazyn Medyczny” należał do najpopularniejszych audycji popularyzujących zdrowie. Przygotowała łącznie niemal tysiąc godzin programów poświęconych zdrowiu. Była również współautorką programu telewizyjnego „Zdrowie od A do Z” oraz pełniła funkcję wiceprzewodniczącej rady programowej TVP Polonia.
Zdobywała nagrody za reportaże i audycje radiowe. Często podkreślała, że czuje się nie politykiem, a przede wszystkim dziennikarką, którą była od połowy lat 70. Ta autoidentyfikacja wiele mówi o tym, jak rozumiała swoją rolę publiczną — nawet zasiadając w Senacie, pozostawała przede wszystkim człowiekiem mediów.
Ogólnopolskie Dyktando — pomysł z urlopu macierzyńskiego
Spośród wszystkich inicjatyw Krystyny Bochenek to właśnie Ogólnopolskie Dyktando zapisało się najtrwalej w zbiorowej pamięci. Ponad 20 lat przed swoją śmiercią wymyśliła ogólnopolskie Dyktando — na jego pomysł wpadła prasując pieluchy podczas urlopu macierzyńskiego po urodzeniu córki. Na urlopie macierzyńskim wymyśliła „Dyktando”, które po raz pierwszy odbyło się w 1987 roku w Katowicach. Z początkowo skromnej radiowej inicjatywy szybko stało się narodową klasówką, która przekroczyła granice Polski — z ortografią zmagano się także m.in. w Paryżu, Sztokholmie, Wiedniu, na Litwie i Białorusi.
Ogólnopolskie Dyktando po raz pierwszy odbyło się w 1987 roku w Katowicach. W kolejnych latach uczestniczyły w nim tysiące osób — nie tylko w Polsce, ale i za granicą, m.in. w Paryżu, Sztokholmie i Wiedniu.
Dyktando szybko przestało być tylko konkursem ortograficznym. Stało się corocznym wydarzeniem kulturalnym, które przyciągało uczniów, studentów, celebrytów i polityków — wszystkich, którym zależało na tym, by dobrze pisać po polsku. Bochenek potrafiła z tematu, który mógł brzmieć szkolnie i nudno, zrobić prawdziwe święto języka.
Zjazd Krystyn — inicjatywa, która połączyła tysiące kobiet
Była inicjatorką cyklicznej imprezy Zjazd Krystyn — dorocznego zgromadzenia imienniczek, które pozwala setkom kobiet o różnym statusie społecznym poznawać odległe zakątki Polski. Pomysł był prosty i genialny zarazem: zebrać w jednym miejscu wszystkie Krystyny z całego kraju i zamienić imieniny w wydarzenie, które łączy ponad podziałami społecznymi i geograficznymi.
Zjazd Krystyn stał się imprezą regularną, wpisaną w kalendarz kulturalny kraju. Bochenek potrafiła dostrzegać potencjał wspólnoty tam, gdzie inni widzieli tylko okazję do prywatnego świętowania.
Kariera senatorska — trzy kadencje i wicemarszałek Senatu
Pierwsze kroki w polityce
Jako kandydatka bezpartyjna z okręgu katowickiego 26 września 2004 roku wygrała wybory uzupełniające do Senatu z ramienia Unii Wolności (w miejsce wybranej do Parlamentu Europejskiego Genowefy Grabowskiej), na koniec kadencji zasiadała w kole demokraci.pl. To był jej debiut w polityce — weszła do Senatu bez partyjnego zaplecza, ale z ogromnym kapitałem społecznym zbudowanym przez lata pracy dziennikarskiej.
W 2005 roku, z najwyższym wynikiem w kraju (53,28% głosów), została wybrana z listy Platformy Obywatelskiej do Senatu RP VI kadencji. Senatorem VII kadencji Senatu Rzeczypospolitej Polskiej została po wyborach w 2007 roku, zdobywając 54,58% głosów. Wyniki mówią same za siebie — każdorazowo zdobywała mandaty z bardzo wysokim poparciem wyborców.
Wicemarszałek i aktywność komisyjna
5 listopada 2007 roku została wybrana wicemarszałkiem Senatu RP. Przewodniczyła senackiej Komisji Kultury i Środków Przekazu. Była członkiem senackiej Komisji Spraw Emigracji i Łączności z Polakami oraz wiceprzewodniczącą Parlamentarnego Zespołu ds. Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi.
To z inicjatywy Krystyny Bochenek Senat RP ogłosił rok 2006 Rokiem Języka Polskiego. Ta decyzja — rzadko przywoływana w popularnych opracowaniach — pokazuje, jak skutecznie potrafiła przekładać swoje pasje na konkretne działania legislacyjne i symboliczne.
Rada Języka Polskiego i ochrona polszczyzny
Krystyna Bochenek w latach 2007–2010 była członkiem Rady Języka Polskiego przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk, a także przewodniczącą Komisji Języka w Mediach RJP. To połączenie — parlamentarzystka i ekspertka językowa zarazem — dawało jej wyjątkową pozycję w debacie o kulturze języka polskiego.
Przez całe życie zawodowe i społeczne dała się poznać jako niestrudzona propagatorka i prawdziwy ambasador polszczyzny: była twórczynią ogólnopolskiego „Dyktanda”, inicjatorką Roku Języka Polskiego uchwalonego przez Senat RP, a także Kongresu Języka Polskiego, który odbył się już po jej śmierci — w maju 2011 roku.
Działalność na rzecz zdrowia publicznego
Równolegle do pracy na rzecz języka polskiego Krystyna Bochenek przez całą karierę angażowała się w promocję zdrowia. Inicjując masowe akcje krwiodawstwa w przestrzeni miejskiej, przełamała barierę między szpitalem a obywatelem. Wydarzenia te stały się okazją do integracji społecznej wokół idei niesienia pomocy. Dzięki jej staraniom tysiące młodych ludzi po raz pierwszy oddało krew, co dla wielu stało się nawykiem na całe życie.
Za profesjonalną publicystykę medyczną i działania społeczne na rzecz zdrowia została uhonorowana między innymi Nagrodą Ministra Zdrowia (dwukrotnie), odznaczeniem „Zasłużonemu – Polskie Towarzystwo Lekarskie”, odznaką Fundacji Promocja Zdrowia, nagrodą Białego Kruka „za promocję zdrowego stylu życia wolnego od dymu tytoniowego” oraz Nagrodą Specjalną im. Franciszki Cegielskiej.
Dorobek literacki i publicystyczny
Bochenek nie ograniczała się do radia i polityki. Jako współautorka opublikowała cztery książki, w tym: „Jubileuszowe Dyktando”, „Chirurdzy i detektywi”, „Jak Krystyna z Krystyną” oraz „Dobry zawód. Rozmowy z lekarzami” (wydanej w 2006 roku przez krakowski „Znak”). Ostatnia z tych pozycji to zapis rozmów z wybitnymi polskimi lekarzami — projekt, który łączył jej dwa największe zainteresowania: język i zdrowie.
Życie prywatne
Jej mąż, prof. Andrzej Bochenek, jest znanym i cenionym kardiochirurgiem, szefem jednej z katowickich klinik tej specjalności. Była żoną kardiochirurga Andrzeja Bochenka, z którym miała dwoje dzieci — Tomasza i Magdalenę. Lekarzem jest także ich syn Tomasz. Córka Magdalena wspominała matkę jako osobę wymagającą, ale jednocześnie niezwykle ciepłą. Uczyła dzieci tolerancji i szacunku dla innych. Powtarzała, że rozmowa jest najważniejsza, i radziła się dzieci w różnych sprawach.
Niebawem miała zostać babcią — ta informacja, pojawiająca się w relacjach z kwietnia 2010 roku, nadaje całej tragedii szczególnie osobisty wymiar.
Katastrofa smoleńska — 10 kwietnia 2010 roku
Wicemarszałek Senatu Krystyna Bochenek zginęła, towarzysząc prezydentowi Lechowi Kaczyńskiemu w podróży na uroczystości z okazji 70. rocznicy zbrodni katyńskiej. Prezydencki samolot z delegacją rozbił się na lotnisku Smoleńsk-Siewiernyj podczas próby lądowania.
16 kwietnia 2010 roku została pośmiertnie odznaczona Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Komisji Edukacji Narodowej i Złotym Medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis.
Upamiętnienie — imię, które trwa
Środowiska, z którymi była związana za życia, szybko zadbały o to, by jej pamięć nie ograniczyła się do nekrologów. Z inicjatywą upamiętnienia redaktor Bochenek w formie corocznej nagrody jej imienia wyszło w 2010 roku regionalne środowisko dziennikarskie. W listopadzie 2010 roku pomysł jednogłośnie poparł sejmik województwa.
6 maja 2011 roku uhonorowano Krystynę Bochenek tytułem Wielkiego Ambasadora Polszczyzny „za wieloletnie propagowanie i upowszechnianie dobrej polszczyzny w różnorodnych przedsięwzięciach na antenie Polskiego Radia Katowice i na forum ogólnopolskim”.
9 października 2010 roku imieniem Krystyny Bochenek nazwano polską szkołę w Pojana Mikuli na Bukowinie w Rumunii. 8 kwietnia 2011 roku odsłonięto poświęconą jej tablicę pamiątkową w budynku Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 1 w Katowicach, a 10 kwietnia 2011 roku — tablicę pamiątkową na Wydziale Filologii Polskiej Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.
Została również patronką Centrum Kultury Katowice — dziś funkcjonującego jako Katowice Miasto Ogrodów – Instytucja Kultury im. Krystyny Bochenek. To szczególne wyróżnienie: instytucja kultury nosząca jej imię działa w samym centrum miasta, z którym była związana przez całe życie.
Dyktando — jej największy pomysł — nadal odbywa się co roku. To chyba najlepsza miara tego, czym była Krystyna Bochenek: osobą, która potrafiła stworzyć coś, co działa bez niej.
—